Bir milliard sherik-egalar. Sayyoradagi barcha ish oʻrinlarining 10 foizi. Uoll-strit aksiyadorlariga emas, oddiy odamlarga tegishli banklar, zavodlar, sut fermalari va futbol klublari. Nega ular haqida deyarli hech narsa eshitmaymiz — va nega MILAGPT aynan shu shaklni tanladi.
Oʻzbek tadbirkoridan dunyoni qaysi kompaniyalar boshqaradi, deb soʻrang — u Apple, Google, Aramco, Xitoy banklarini aytadi. Foydasi investorlarga ketadigan aksiyadorlik gigantlarini sanaydi. Va deyarli aniq eslamaydi: kapitalistik dunyo bilan yonma-yon 180 yildan beri boshqa iqtisodiyot ishlab kelmoqda — unda ega mijozning, ishchining yoki fermerning oʻzi. «Goʻyo ijtimoiy» emas, balki toʻliq bozor iqtisodiyoti: daromadli, baʼzan transmilliy korporatsiyalardan ham yirik. U shunchaki oʻzi haqida baqirmaydi, chunki unda oʻsish hikoyasini sotish kerak boʻlgan aksiyadorlar yoʻq.
Keling, dunyo boʻylab aylanib, shu kompaniyalarga nazar tashlaymiz. Raqamlar haqiqiy, manbalari bilan. Ular har qanday manifestdan kuchliroq taʼsir qiladi.
Hammasi Angliyaning Rochdeyl shaharchasida boshlangan. Mahalliy fabrikalarning toʻquvchilari qashshoqlikda yashardi: ish haqi arzimas, un, shakar va sariyogʻ narxi esa osmonda. 1844-yilda 28 toʻquvchi pul yigʻishga qaror qildi — har biridan bir funt, jami 28 funt kapital — va oʻzlariga sifatli oziq-ovqatni adolatli narxda sotadigan oʻz doʻkonini ochdi. 1844-yil 21-dekabrda ular sariyogʻ, shakar, un, suli yormasi va bir nechta sham bilan doʻkon ochishdi.
Qishloq hikoyasiga oʻxshaydi. Ammo shu 28 kishi kooperatsiya tamoyillarini yozib qoldirdi — bugun butun sayyoradagi kooperativlar ana shu tamoyillar bilan yashaydi: ixtiyoriy va ochiq aʼzolik; demokratik nazorat (kiritilgan kapitaldan qatʼi nazar, bir aʼzo — bir ovoz); aʼzolarning iqtisodiy ishtiroki; mustaqillik; taʼlim; kooperativlar oʻrtasidagi hamkorlik; jamiyat haqida gʻamxoʻrlik. Xalqaro kooperativ alyansi bu tamoyillarni 1937-yilda mustahkamladi, 1995-yilda yangiladi — lekin DNK rochdeylcha boʻlib qoldi.
Rochdeylning asosiy gʻoyasi: ovozni hamyonning kattaligi emas, aʼzolik beradi. Bir odam — bir ovoz. Bu kooperativlarning ham kuchi, ham tarixiy zaif tomoni — oxirida bunga qaytamiz.
Eng kam baholanadigan fakt: Yevropa va Shimoliy Amerikaning eng yirik banklaridan baʼzilari — kooperativlar. Ularga birja chayqovchilari emas, millionlab mijoz-pay egalari egalik qiladi.
Yevropaning eng yirik banklaridan biri, tarixan fermerlarning oʻzaro yordam kassalaridan oʻsib chiqqan. Crédit Agricole guruhining 2024-yildagi tushumi — 38,1 mlrd yevro, oʻsish 4,3 foiz. Asosida — mahalliy mijozlarga tegishli mintaqaviy kassalar.
Fransiyaning uchinchi bank guruhi, toʻliq kooperativ. 2024-yildagi sof bank daromadi — 19,3 mlrd yevro, sof foyda — 4,5 mlrd yevrodan ortiq. Mahalliy kassaning har bir mijozi — uning sherik-egasi.
Ildizlari Rayffayzenning dehqon kassalariga borib taqaladigan kooperativ bank. 2024-yildagi rekord sof foyda — 5,16 mlrd yevro (2023-yilga nisbatan +18 foiz), kredit portfeli — 447 mlrd yevro.
Shimoliy Amerikadagi eng yirik moliyaviy kooperativ guruh. 2024-yildagi sof tushum — 14,66 mlrd Kanada dollari (+16,6 foiz); aʼzolarga toʻlovlargacha boʻlgan foyda — 3,36 mlrd. Millionlab kanadalik pay egalariga tegishli.
Avstriya-Germaniyaning Rayffayzen modeli (XIX asrdagi qishloq kredit kooperativlari) va Britaniyaning Nationwideʼi (omonatchilarga tegishli, dunyodagi eng yirik qurilish jamiyati) — oʻsha mantiqning davomi: tashqi investorlarga emas, oʻz aʼzolariga xizmat qiladigan bank.
Rochdeyl davridan beri chakana savdo — kooperativlarning ona tuprogʻi.
Bularga Shveytsariyaning Coopʼini (mamlakatdagi ikkinchi chakana tarmoq) va millionlab britaniyaliklarga tegishli doʻkonlar, dafn xizmatlari, sugʻurta va yuridik xizmatlar tarmogʻiga ega Britaniyaning The Co-opʼini qoʻshing — va ayon boʻladi: Yevropada kooperativ chakana savdo tor soha emas, u tizimni ushlab turadigan ustun.
Eng kuchli hikoya — Hindistonning Amulʼi. Bu odatiy maʼnodagi kompaniya emas, Gujarot sut kooperativlari federatsiyasi (GCMMF). Uning egalari — 18 600 qishloqdan 3,6 million mayda fermer. Korporatsiya ham, davlat ham emas — millionlab dehqonlar, ularning koʻpchiligi ikki-uchtadan sigir boqadi. Amul brendining 2023–24-yillardagi aylanmasi taxminan 10 mlrd dollarga yetdi, brendning oʻzi esa dunyodagi eng kuchli sut brendi deb tan olingan. Amul qashshoq agrar viloyatni tom maʼnoda oʻzgartirib yubordi — kooperativ millionlab odamni qashshoqlikdan olib chiqish vositasiga aylandi.
Amul ishonish qiyin boʻlgan narsani isbotlaydi: 3,6 mln kambagʻal fermer birlashib, oʻn milliardlik kompaniya qurdi — va har biri uning sherik-egasi boʻlib qoldi.
AQShda bular — Land O'Lakes (sut mahsulotlari va qishloq xoʻjaligi taʼminoti) va Ocean Spray — sharbatini butun dunyo biladigan klyukva yetishtiruvchi fermerlar kooperativi. Yaponiyada — Zen-Noh, qishloq xoʻjaligi kooperativlarining ulkan federatsiyasi, sayyoradagi eng yirik agrar kompaniyalardan biri. Hamma joyda bitta qolip: tarqoq fermerlar yakka holda muzokarada zaif tomon; kooperativga birlashsa — jahon oʻyinchisi.
Ispaniyaning Bask mamlakatidagi Mondragon — dunyodagi eng yirik ishchi kooperativlari federatsiyasi. Bu yerda xodimlarning oʻzlari sherik-egalar: dastgoh yonidagi ishchidan tortib top-menejergacha. 2024-yilda — 70 085 xodim va 11,2 mlrd yevro savdo, sof foyda 632 mln yevro. Bu Ispaniyadagi beshinchi eng yirik xususiy ish beruvchi — moliya, sanoat, chakana savdo (Eroski tarmogʻi), taʼlim. Eng past va eng yuqori lavozimlar orasidagi maosh farqi bu yerda ichki ustav bilan cheklangan — korporatsiyalar bu haqda faqat gapiradi, xolos.
Endi esa — bu maqola mohiyatan aynan shu yoʻnalish uchun yozilmoqda. Rochdeyl gʻoyasini raqamli platforma bilan birlashtirsak-chi? Platforma kooperativi hosil boʻladi: unda ishlaydiganlarning oʻziga tegishli onlayn xizmat.
Fotograflarning oʻzlariga tegishli fotobank. 2023-yilga kelib — 80 dan ortiq mamlakatdan 1 800+ muallif-aʼzo. Eng muhimi: kooperativ mualliflarga tushumning qariyb yarmini royalti sifatida beradi — oddiy fotosteklar toʻlaydigan chaqalarga qarshi.
Haydovchilarning Uber va Lyft korporatsiyalariga javobi. Xizmat haydovchilarning oʻzlariga tegishli; kooperativ har bir safardan 15 foiz oladi — Uber/Lyftʼda esa 25–40 foiz, foyda esa haydovchilarga dividend sifatida qaytadi. Birinchi 2 500 haydovchi 2021-yilda ishga tushirishda egalik sertifikatlarini oldi.
Shu qatorda — Germaniyaning Fairmondo marketpleysi, Amerikaning Up & Go tozalash platformasi (butun tushum farrosh-egalarga boradi, platforma esa qoʻllab-quvvatlash uchun ~5 foiz oladi) va Kanadaning Eva taksi xizmati. Gʻoya bitta: raqamli platforma uzoqdagi investorlar foydasiga renta soʻrib olishga majbur emas — u qiymat yaratayotganlarning oʻziga tegishli boʻlishi mumkin.
Va nihoyat — qalbga yetib boradigan shakllar. Green Bay Packers — NFLʼdagi muxlislarga tegishli yagona klub: jamoaga 538 967 aksiyador egalik qiladi va hech kim dividend olmaydi — bu foyda haqida emas, muhabbat haqida. Ispaniyaning FC Barcelona (140 000 dan ortiq socio) va Real Madrid (taxminan 98 000 aʼzo) klublari klub prezidentini saylaydigan muxlis-aʼzolariga tegishli. Bir socio — bir ovoz. Sof Rochdeyl, faqat stadionda.
Hammasini jamlaymiz. Xalqaro kooperativ alyansi (ICA) maʼlumotlariga koʻra:
Bir milliard sherik-egalar. Sayyoradagi barcha ish oʻrinlarining oʻndan biri. Uch yuz yetakchining aylanmasi — deyarli uch trillion dollar. Bu kapitalizmga chekkadagi muqobil emas — bu dunyodagi koʻlami boʻyicha ikkinchi iqtisodiyot, u shunchaki jimgina ishlaydi.
Kooperativlarning doim bitta tarixiy zaif tomoni boʻlgan — aynan Rochdeylda tugʻilgani. «Bir aʼzo — bir ovoz» va paylarni halol hisobga olish sekin boshqaruv, qogʻoz reyestrlar, ulushlarni qimmatga qayta hisoblash va million kishini toʻplash qiyin boʻlgan yigʻilishlarni anglatardi. Shuning uchun bu shakl asrlar davomida kuchli, lekin «ogʻir qoʻzgʻaladigan» boʻlib qoldi. Bugun bu zaiflik yoʻq: TON blokcheyni paylar reyestrini shaffof va bir zumda yangilanadigan qiladi, AI esa hisob-kitob, ovoz berish va kundalik operatsiyalarni oʻz zimmasiga oladi. Eski shakl nihoyat raqamli skeletga ega boʻldi.
Yana bir narsa borki, Rochdeylda u yoʻq edi. MILAGPTʼda payni faqat pulga sotib olish emas — hissa va mehnat bilan topish ham mumkin: quradigan, yozadigan, sotadigan, odamlarni olib keladiganlar kooperativdagi oʻz ulushini oshiradi. Shu bilan birga kapital bilan sarmoya kiritadiganlar ham qadrli va oʻz ulushini oladi. Mehnat va kapital — bitta reyestrda, blokcheynda, AI boshqaruvida: MILAGPTʼning maʼnosi ana shu uygʻunlikda. Biz yangi mafkura ixtiro qilmayapmiz. Biz 180 yillik, bir milliard kishi egalik qiladigan shaklni olib, uni doim tormozlab kelgan yagona narsani olib tashlayapmiz.
Yangi yoʻnalishlarning ishga tushishi, MILA tokenining chiqarilishi, yangi maqolalar va ishtirok etishga takliflar — asoschining kanalida.
Bu — MILAGPT «Blog» boʻlimining birinchi maqolasi. Bu yerda kooperativni qurayotgan gʻoyalarimizni tahlil qilamiz — baʼzan yangiliklar bilan ham boʻlishamiz. · ← Barcha maqolalar · Bosh sahifa
Telegramda unga ishingiz haqida aytib bering, u birinchi suhbatdanoq yordam beradi.
Oʻz Milangizni ochish →Ulashish:Telegram